Chính phủ đang đề xuất cơ chế đặc thù nhằm bảo vệ những cán bộ, cá nhân dám đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung. Theo dự thảo Nghị quyết trình Quốc hội, người vi phạm trong lĩnh vực kinh tế, khoa học, công nghệ sẽ không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đầy đủ 6 điều kiện nghiêm ngặt, trong đó bắt buộc phải không tham nhũng, không vụ lợi và mang lại hiệu quả thực tế cho xã hội.
Hoàn thiện cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm
Sáng 9/7, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, ứng dụng khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Trình bày tờ trình, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết mục tiêu của nghị quyết là cụ thể hóa chủ trương của Đảng trong việc bảo vệ những người năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung; đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế.
Theo dự thảo, việc xem xét xử lý vi phạm sẽ dựa trên hiệu quả về chính trị, kinh tế và xã hội, thay vì chỉ đánh giá từ hậu quả phát sinh.
6 điều kiện để được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự
Điểm đáng chú ý của dự thảo nằm ở Điều 5, quy định người vi phạm chỉ được không truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đồng thời cả 6 điều kiện sau:
- Không có hành vi tham nhũng, tiêu cực hoặc vụ lợi.
- Hành động vì lợi ích chung.
- Hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng khoa học – công nghệ đã hoàn thành.
- Hoạt động mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội cho địa phương hoặc đất nước.
- Không phát sinh khiếu nại, tố cáo hoặc các vụ việc đã được giải quyết dứt điểm.
- Không gây thất thoát, lãng phí tài sản hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả.
Theo cơ quan soạn thảo, việc đặt ra các điều kiện này nhằm bảo đảm chính sách khoan hồng chỉ áp dụng với những trường hợp thật sự vì lợi ích chung, tránh bị lợi dụng.
Đề xuất loại trừ trách nhiệm hình sự với rủi ro trong đổi mới sáng tạo
Dự thảo cũng bổ sung quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự đối với những thiệt hại phát sinh từ hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hai trường hợp.
Trường hợp thứ nhất là người thực hiện đã tuân thủ đầy đủ quy trình, quy định nhưng vẫn xảy ra rủi ro ngoài ý muốn.
Trường hợp thứ hai áp dụng khi hệ thống pháp luật chưa có quy định cụ thể hoặc còn chồng chéo, mâu thuẫn. Tuy nhiên, người thực hiện vẫn phải đáp ứng các điều kiện như không tham nhũng, hành động vì lợi ích chung, hoàn thành nhiệm vụ và mang lại hiệu quả thực tế.
Có thể tạm hoãn truy cứu hình sự trong một số trường hợp
Ngoài quy định miễn truy cứu trách nhiệm hình sự, dự thảo còn đề xuất cơ chế tạm hoãn truy cứu nếu người vi phạm đáp ứng 3 điều kiện:
- Hành vi nhằm phục vụ lợi ích chung.
- Có gây thất thoát hoặc lãng phí tài sản nhưng không có yếu tố tham nhũng.
- Có khả năng khắc phục hậu quả đối với hoạt động đang triển khai hoặc chưa hoàn thành.
Đây được xem là giải pháp tạo điều kiện để các cá nhân, tổ chức tiếp tục xử lý hậu quả và hoàn thành dự án trước khi xem xét trách nhiệm hình sự.
Cần phân định rõ trách nhiệm và bảo đảm tính nhân văn
Thẩm tra dự thảo, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đánh giá đây là chính sách mới, có phạm vi tác động lớn đến hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh cũng như quyền và lợi ích của tổ chức, cá nhân.
Cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ ranh giới giữa trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự, đồng thời phân biệt trách nhiệm của cá nhân với pháp nhân nhằm tránh áp dụng thiếu thống nhất.
Ủy ban cũng nhấn mạnh chính sách khoan hồng chỉ nên áp dụng đối với các trường hợp không tham nhũng, không vụ lợi, vì lợi ích chung và đã chủ động khắc phục hậu quả.
Đề nghị xem xét lại quy định xử phạt hành chính ở mức cao nhất
Một nội dung khác nhận được nhiều ý kiến là đề xuất người được miễn trách nhiệm hình sự vẫn phải chịu xử phạt vi phạm hành chính ở mức cao nhất.
Đa số ý kiến của cơ quan thẩm tra cho rằng quy định này cần tiếp tục rà soát vì chưa phù hợp với nguyên tắc cá thể hóa trong xử lý vi phạm hành chính, đồng thời có thể làm giảm tính nhân văn và hiệu quả của chính sách.
Bên cạnh đó, cơ quan thẩm tra cũng lưu ý việc khắc phục hậu quả không nên trở thành điều kiện duy nhất để được miễn hoặc giảm trách nhiệm hình sự, mà cần được xem xét cùng với nhiều yếu tố khác.
Dự kiến trình Quốc hội trong tháng 8
Theo kế hoạch, dự thảo Nghị quyết sẽ được trình Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp không thường lệ dự kiến diễn ra vào tháng 8.
Nếu được thông qua, đây sẽ là bước hoàn thiện quan trọng trong cơ chế pháp lý nhằm bảo vệ cán bộ, doanh nghiệp và cá nhân dám đổi mới, sáng tạo, đồng thời tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn cho phát triển kinh tế, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, vụ lợi và vi phạm pháp luật.